| 60% | Co oznacza słowo 'parzenica' w kontekście podhalańskiego stroju ludowego? | Parzenica to ozdobny, symetryczny haft (często w kształcie stylizowanego serca/pętli) wyszywany na tradycyjnych sukiennych spodniach góralskich (portkach). | **Parzenica** to charakterystyczny, ozdobny haft na męskich spodniach góralskich z Podhala — zwykle umieszczany z przodu, w okolicy ud i przyporów/kieszeni.
Ma formę stylizowanego, symetrycznego ornamentu, często przypominającego serce, pętle lub roślinny motyw. Wykonywana jest kolorowymi nićmi, najczęściej na białych sukiennych portkach. Parzenica jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów **podhalańskiego stroju ludowego** i pełni funkcję dekoracyjną, a dawniej mogła też wzmacniać miejsca narażone na przetarcie. |
| 60% | Co w gwarze podhalańskiej oznacza słowo 'watra'? | Watra w gwarze podhalańskiej to ognisko (często obozowe lub pasterskie na hali). | W gwarze podhalańskiej **„watra”** oznacza **ognisko**, zwłaszcza duże ognisko rozpalane przez pasterzy w górach.
Słowo kojarzy się z kulturą góralską i pasterską — np. **„palić watrę”** znaczy **rozpalić ognisko**. |
| 60% | Co w kulturze i gwarze podhalańskiej oznacza słowo 'ciupaga' i do czego tradycyjnie służy? | Ciupaga to tradycyjna laska góralska zakończona siekierką (toporkiem), służąca jako laska do wędrówki, narzędzie oraz element tradycyjnego stroju i tańca. | W kulturze i gwarze podhalańskiej **ciupaga** to charakterystyczna **góralska laska zakończona małą siekierką/toporkiem**. Ma zwykle długi drewniany trzonek i metalową głowicę.
Tradycyjnie służyła:
- **pasterzom i góralom jako podpora podczas chodzenia po górach**,
- jako **praktyczne narzędzie** — np. do rąbania drobnego drewna, odcinania gałęzi, pomocy przy pracy w terenie,
- jako **broń lub środek obrony**, zwłaszcza dawniej w czasie wędrówek,
- jako **element stroju i symbol góralskiej tożsamości**,
- w folklorze także jako **rekwizyt w tańcach góralskich**, np. w zbójnickim.
Dziś ciupaga jest przede wszystkim rozpoznawalnym symbolem Podhala i kultury góralskiej. |
| 0% | Kim w tradycji podhalańskiej są 'pytace' weselni? | Pytace to konni posłańcy weselni ubrani w tradycyjne stroje podhalańskie, którzy uroczyście zapraszają gości na wesele i przewodzą orszakowi weselnemu. | W tradycji podhalańskiej **„pytace”** to weselni **zapraszacze** — zwykle młodzi mężczyźni, którzy w imieniu pary młodej i ich rodzin chodzili po wsi, aby **prosić gości na wesele**.
Byli odświętnie ubrani po góralsku, często mieli przy sobie **ciupagi**, kapelusze ozdobione wstążkami i przemawiali specjalną, uroczystą formułą. Nie tylko przekazywali zaproszenie, ale też pełnili funkcję reprezentacyjną: oznajmiali, że odbędzie się wesele, podkreślali powagę wydarzenia i dodawali mu obrzędowego charakteru.
Nazwa pochodzi od słowa **„pytać”**, czyli w tym kontekście: **prosić, zapraszać**. |
| 60% | Kto to jest 'baca' w tradycji góralskiej i jaka jest relacja między bacą a juhasem? | Baca to główny pasterz, starszy i kierownik wypasu owiec na hali. Juhas to młodszy pomocnik bacy, który wykonuje bezpośrednie prace przy wypasie i doju. | W tradycji góralskiej **baca** to doświadczony pasterz i gospodarz wypasu owiec na hali. Jest kimś w rodzaju kierownika szałasu: organizuje **redyk** i wypas, odpowiada za stado powierzone przez gazdów, pilnuje porządku na hali oraz zajmuje się wyrobem serów, np. **oscypków, bundzu, bryndzy** i żętycy. Baca był też często osobą o dużym autorytecie, znającą zwyczaje pasterskie, pogodę, teren i tradycyjne obrzędy.
**Juhas** natomiast to pomocnik bacy — młodszy lub mniej doświadczony pasterz. Jego zadaniem jest codzienne pilnowanie owiec, prowadzenie ich na wypas, zaganianie, dojenie i pomoc przy pracy w szałasie.
Relacja między nimi jest więc hierarchiczna: **baca dowodzi i odpowiada za całość wypasu**, a **juhas wykonuje polecenia i pomaga w opiece nad stadem**. Można powiedzieć, że juhas uczy się fachu od bacy i pracuje pod jego kierunkiem. |
| 60% | Przetłumacz na język ogólnopolski gwarowe słowo 'kierpce' i krótko opisz, czym one są. | Kierpce to tradycyjne, lekkie obuwie ze skóry (z jednego kawałka skóry), wiązane rzemieniami, noszone przez mieszkańców Podhala. | **Kierpce** to w języku ogólnopolskim **tradycyjne skórzane buty góralskie**.
Są to lekkie, płytkie buty wykonane najczęściej z jednego kawałka skóry, wiązane rzemykami. Noszono je dawniej w górach, zwłaszcza na Podhalu, jako element stroju ludowego. |
| 100% | Przetłumacz na język ogólnopolski podhalańskie słowa: 'haw' oraz 'ino'. | 'Haw' oznacza 'tutaj' (tu), a 'ino' oznacza 'tylko' (jedynie). | W gwarze podhalańskiej:
- **haw** = **tu**, **tutaj**
- **ino** = **tylko**, **jedynie** |
| 100% | Przetłumacz podhalańskie zdanie na język ogólnopolski: 'Niekze mu Pon Bóg do zdrowio i scęścio na kozdym kroku.' | Niechże mu Pan Bóg da zdrowia i szczęścia na każdym kroku. | Niechże mu Pan Bóg da zdrowie i szczęście na każdym kroku. |
| 100% | Przetłumacz podhalańskie zdanie na standardowy język polski: 'Kanyś ty był bez calućki dziyń?' | Gdzie byłeś przez calutki (cały) dzień? | „Gdzie ty byłeś przez calutki dzień?” |
| 60% | Wyjaśnij, czym jest zjawisko fonetyczne mazurzenia w gwarze podhalańskiej oraz podaj wymowę słów 'czapka' i 'żaba'. | Mazurzenie polega na wymawianiu spółgłosek dziąsłowych (cz, dż, sz, ż) jako zębowych (c, dz, s, z). W gwarze podhalańskiej słowo 'czapka' brzmi 'capka', a 'żaba' brzmi 'zaba'. | **Mazurzenie** to zjawisko fonetyczne polegające na wymawianiu głosek:
- **sz** jako **s**
- **ż/rz** jako **z**
- **cz** jako **c**
- **dż** jako **dz**
W gwarze podhalańskiej oznacza to, że głoski „szumiące” zastępowane są „syczącymi”.
Przykłady:
- **czapka** wymawia się jako **capka** — /ˈt͡sapka/
- **żaba** wymawia się jako **zaba** — /ˈzaba/ |